Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều cơ hội mới cho người khiếm thị. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dùng có thể nghe nội dung trên bao bì sản phẩm, nhận mô tả về một bức ảnh, xác định đồ vật, đọc tài liệu hoặc tìm hiểu không gian xung quanh.
Các ứng dụng AI không thay thế hoàn toàn kỹ năng định hướng, gậy trắng, chó dẫn đường hay sự hỗ trợ của con người. Tuy nhiên, nếu được sử dụng đúng cách, công nghệ có thể trở thành một công cụ hữu ích, góp phần nâng cao khả năng tiếp cận thông tin và sự chủ động trong cuộc sống.
Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ người khiếm thị như thế nào?
AI có khả năng phân tích dữ liệu từ camera, âm thanh, văn bản và giọng nói. Khi được tích hợp vào các ứng dụng hỗ trợ tiếp cận, AI có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ vốn phụ thuộc nhiều vào thị giác.
Đọc văn bản bằng camera
Công nghệ nhận dạng ký tự quang học, thường được gọi là OCR, cho phép ứng dụng chuyển nội dung trong hình ảnh thành văn bản. Sau đó, trình đọc màn hình hoặc công cụ tổng hợp giọng nói sẽ đọc nội dung đó thành tiếng.
Tính năng này có thể hỗ trợ người khiếm thị:
- Đọc nhãn thuốc và bao bì sản phẩm;
- Đọc thực đơn, hóa đơn hoặc biển báo;
- Số hóa tài liệu giấy;
- Nhận biết nội dung thư từ;
- Đọc sách và tài liệu học tập.
Mô tả hình ảnh và không gian xung quanh
AI thị giác máy tính có thể nhận biết một số đồ vật, con người, màu sắc và đặc điểm của khung cảnh. Các mô hình AI tạo sinh còn có thể xây dựng phần mô tả tự nhiên hơn, đồng thời cho phép người dùng đặt câu hỏi tiếp theo về hình ảnh.
Ví dụ, thay vì chỉ thông báo “có một chiếc áo”, ứng dụng có thể mô tả màu sắc, kiểu dáng hoặc vị trí của chiếc áo trong khung hình.
Nhận diện sản phẩm và đồ vật
Một số ứng dụng có thể quét mã vạch, nhận diện hàng hóa hoặc hỗ trợ tìm đồ vật quen thuộc. Tính năng này hữu ích khi mua sắm, sắp xếp đồ dùng và thực hiện công việc gia đình.
Hỗ trợ học tập và làm việc
Các trợ lý AI có thể giúp tóm tắt tài liệu, giải thích khái niệm, dịch văn bản, soạn thảo nội dung hoặc chuyển lời nói thành chữ. Khi kết hợp với trình đọc màn hình như VoiceOver, TalkBack, NVDA hoặc JAWS, người khiếm thị có thể tiếp cận thông tin và xử lý công việc thuận tiện hơn.
Những ứng dụng AI hỗ trợ người khiếm thị đáng chú ý
Không có một ứng dụng duy nhất phù hợp với tất cả mọi người. Lựa chọn tốt nhất phụ thuộc vào thiết bị, ngôn ngữ, nhu cầu sử dụng và mức độ thị lực của từng cá nhân.
- Seeing AI – trợ lý thị giác miễn phí của Microsoft
Seeing AI là ứng dụng được thiết kế cùng cộng đồng người mù và người có thị lực kém. Ứng dụng sử dụng camera của điện thoại để diễn giải thông tin thị giác thành âm thanh.
Một số công việc Seeing AI có thể hỗ trợ gồm:
- Đọc văn bản ngắn và tài liệu;
- Mô tả ảnh hoặc khung cảnh;
- Nhận diện một số sản phẩm;
- Cung cấp thông tin về đồ vật trong môi trường;
- Hỗ trợ xử lý các nhiệm vụ thường ngày.
Theo Microsoft, Seeing AI là ứng dụng miễn phí và tiếp tục được cải tiến dựa trên phản hồi của cộng đồng người khiếm thị. Thông tin chi tiết có thể được tham khảo tại trang chính thức của Seeing AI.
Phù hợp với: Người cần một ứng dụng đa năng để đọc chữ, nhận diện sản phẩm và mô tả hình ảnh.
Điểm cần lưu ý: Độ chính xác phụ thuộc vào ánh sáng, chất lượng camera, góc chụp và khả năng hỗ trợ ngôn ngữ tại từng thời điểm.
- Be My Eyes và Be My AI – kết hợp AI với sự hỗ trợ của con người
Be My Eyes được biết đến với khả năng kết nối người khiếm thị với tình nguyện viên sáng mắt thông qua cuộc gọi video. Người dùng có thể nhờ tình nguyện viên hỗ trợ đọc thông tin, phân biệt màu sắc, kiểm tra thiết bị hoặc xử lý một tình huống thị giác cụ thể.
Bên cạnh mạng lưới tình nguyện viên, tính năng Be My AI cho phép người dùng gửi hình ảnh để AI mô tả và đặt thêm câu hỏi về nội dung ảnh. Sự kết hợp giữa AI và con người là một ưu điểm đáng chú ý: AI có thể đưa ra phản hồi nhanh, trong khi tình nguyện viên có thể hỗ trợ khi tình huống phức tạp hoặc cần xác nhận chắc chắn hơn.
Phù hợp với: Người muốn có cả mô tả tự động bằng AI và lựa chọn kết nối với một tình nguyện viên.
Điểm cần lưu ý: Không nên để lộ giấy tờ cá nhân, mật khẩu, thông tin tài chính hoặc dữ liệu nhạy cảm qua camera. Với thuốc men, giao thông và các quyết định quan trọng, người dùng cần kiểm tra lại bằng nguồn đáng tin cậy.
- Google Lookout – hỗ trợ tiếp cận trên thiết bị Android
Lookout là ứng dụng của Google dành cho người mù hoặc có thị lực kém. Ứng dụng sử dụng camera cùng công nghệ thị giác máy tính và AI tạo sinh để cung cấp thông tin về môi trường xung quanh.
Lookout có thể hỗ trợ:
- Đọc văn bản và tài liệu;
- Nhận biết nội dung trong hình ảnh;
- Phát hiện chữ và đồ vật;
- Hỗ trợ phân loại thư từ hoặc hàng hóa;
- Nhận diện một số loại tiền được hỗ trợ.
Theo hướng dẫn chính thức của Google, chế độ hình ảnh có thể phát hiện văn bản và đồ vật, sau đó tạo phần mô tả. Tuy nhiên, một số tính năng như nhận diện tiền chỉ hỗ trợ một số loại tiền tệ nhất định. Xem thêm tại hướng dẫn sử dụng Google Lookout.
Phù hợp với: Người đang sử dụng điện thoại Android và cần đọc văn bản, nhận biết vật thể hoặc mô tả ảnh.
Điểm cần lưu ý: Tính năng và ngôn ngữ được hỗ trợ có thể khác nhau tùy quốc gia, thiết bị và phiên bản ứng dụng.
- Envision AI – mạnh về đọc tài liệu và hỏi đáp trên hình ảnh
Envision sử dụng camera điện thoại để đọc thông tin bằng giọng nói, mô tả môi trường và nhận biết đồ vật. Điểm đáng chú ý là tính năng Ask Envision, cho phép người dùng đặt câu hỏi bằng giọng nói hoặc văn bản về tài liệu và hình ảnh đã chụp.
Ứng dụng cung cấp nhiều chức năng như:
- Đọc văn bản ngắn và tài liệu nhiều trang;
- Nhận diện chữ viết tay;
- Phát hiện bố cục và thứ tự các cột trong tài liệu;
- Mô tả khung cảnh;
- Nhận biết màu sắc;
- Tìm đồ vật;
- Quét mã vạch;
- Tóm tắt hoặc hỏi đáp về văn bản và hình ảnh.
Theo nhà phát triển, Envision có thể đọc văn bản bằng hơn 60 ngôn ngữ. Người dùng có thể tìm hiểu thêm trên trang giới thiệu Envision App.
Phù hợp với: Học sinh, sinh viên, nhân viên văn phòng hoặc người thường xuyên cần đọc tài liệu giấy.
Điểm cần lưu ý: Khả năng nhận diện chữ viết tay và tài liệu phức tạp có thể không chính xác tuyệt đối.
- Trợ lý AI đa năng
Các trợ lý AI đa năng có thể hỗ trợ người khiếm thị trong nhiều hoạt động như:
- Giải thích hoặc tóm tắt tài liệu;
- Soạn email, báo cáo và đơn từ;
- Dịch nội dung;
- Lập kế hoạch học tập;
- Gợi ý cách sử dụng phần mềm;
- Phân tích hình ảnh được tải lên;
- Trả lời câu hỏi bằng giọng nói.
Nhóm công cụ này đặc biệt hữu ích khi hoạt động tốt với trình đọc màn hình. Tuy nhiên, đây không phải là thiết bị định hướng chuyên dụng và không nên được sử dụng để tự quyết định việc băng qua đường, phát hiện vật cản nguy hiểm, xác định thuốc hoặc xử lý tình huống khẩn cấp.
Bảng gợi ý lựa chọn ứng dụng theo nhu cầu
| Nhu cầu sử dụng | Ứng dụng gợi ý |
| Đọc nhanh chữ trên bao bì, biển báo | Seeing AI, Lookout, Envision |
| Quét tài liệu dài hoặc nhiều trang | Envision, Seeing AI |
| Mô tả ảnh và đặt câu hỏi tiếp theo | Be My AI, Envision, Lookout |
| Nhờ người thật kiểm tra một tình huống | Be My Eyes |
| Nhận diện sản phẩm hoặc mã vạch | Seeing AI, Envision |
| Sử dụng trên điện thoại Android | Lookout, Envision, Be My Eyes |
| Soạn thảo, tóm tắt và dịch tài liệu | Trợ lý AI đa năng kết hợp trình đọc màn hình |
Bảng trên chỉ mang tính tham khảo. Người dùng nên cài đặt và thử nghiệm trong những tình huống an toàn trước khi lựa chọn công cụ phù hợp.
Cách sử dụng ứng dụng AI hiệu quả hơn
Giữ camera ổn định
Khi chụp văn bản hoặc đồ vật, hãy giữ điện thoại chắc chắn và di chuyển chậm. Nếu ứng dụng có hướng dẫn căn chỉnh camera bằng âm thanh hoặc rung, nên bật tính năng này.
Bảo đảm đủ ánh sáng
Camera cần đủ ánh sáng để nhận diện chính xác. Khi kết quả chưa rõ, người dùng có thể thay đổi góc chụp, bật thêm đèn hoặc nhờ người khác hỗ trợ sắp xếp vị trí.
Đặt câu hỏi cụ thể
Với ứng dụng có khả năng hỏi đáp, câu hỏi càng rõ thì câu trả lời thường càng hữu ích. Thay vì hỏi “Trong ảnh có gì?”, có thể hỏi:
- “Hãy đọc tên và hạn sử dụng của sản phẩm.”
- “Chiếc áo trong ảnh có màu gì?”
- “Nút nguồn nằm ở vị trí nào?”
- “Hãy đọc các tiêu đề chính trong tài liệu này.”
Kiểm tra lại thông tin quan trọng
AI có thể nhận diện sai, bỏ sót chữ hoặc tạo ra mô tả chưa chính xác. Thông tin liên quan đến thuốc, tiền bạc, hợp đồng, địa chỉ, giao thông và sức khỏe cần được xác nhận bằng một phương pháp khác hoặc bởi người đáng tin cậy.
Bảo vệ quyền riêng tư
Không nên tải lên AI hình ảnh chứa mật khẩu, mã xác thực, số tài khoản, hồ sơ y tế, căn cước hoặc tài liệu bí mật nếu chưa hiểu rõ chính sách dữ liệu của ứng dụng.
AI chưa thể thay thế những công cụ nào?
AI là công cụ bổ trợ, không phải giải pháp thay thế hoàn toàn cho:
- Gậy trắng và kỹ năng định hướng di chuyển;
- Chó dẫn đường;
- Bản đồ và thiết bị định vị chuyên dụng;
- Trình đọc màn hình;
- Màn hình chữ nổi và kỹ năng đọc chữ nổi;
- Sự hỗ trợ của chuyên gia, giáo viên hoặc người hướng dẫn;
- Phán đoán của người dùng trong tình huống có nguy cơ mất an toàn.
Đặc biệt, không nên phụ thuộc vào ứng dụng mô tả hình ảnh để băng qua đường, điều khiển phương tiện hoặc xác định vật thể nguy hiểm.
Vai trò của gia đình và các tổ chức hội
Để AI thực sự mang lại giá trị, người khiếm thị cần được hỗ trợ tiếp cận thiết bị và đào tạo kỹ năng sử dụng. Gia đình, cơ sở giáo dục và các cấp hội có thể:
- Tổ chức buổi hướng dẫn sử dụng ứng dụng;
- Xây dựng tài liệu âm thanh bằng tiếng Việt;
- Hướng dẫn bảo vệ dữ liệu cá nhân;
- Tạo nhóm chia sẻ kinh nghiệm;
- Khuyến khích người dùng thử nghiệm trong môi trường an toàn;
- Ghi nhận phản hồi để kiến nghị nhà phát triển cải thiện khả năng tiếp cận.
Việc đào tạo nên tập trung vào nhu cầu thực tế, chẳng hạn đọc nhãn hàng hóa, xử lý tài liệu, học trực tuyến hoặc sử dụng AI trong công việc.
Kết luận
Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những công cụ hỗ trợ ngày càng thiết thực cho người khiếm thị. Seeing AI nổi bật ở khả năng hỗ trợ nhiều nhiệm vụ thường ngày; Be My Eyes kết hợp AI với mạng lưới tình nguyện viên; Google Lookout thuận tiện trên Android; còn Envision có thế mạnh về đọc và khai thác nội dung tài liệu.
Tuy vậy, ứng dụng tốt nhất không nhất thiết là ứng dụng có nhiều tính năng nhất. Đó phải là công cụ phù hợp với thiết bị, ngôn ngữ, kỹ năng và nhu cầu thực tế của từng người.
Mỗi người dùng nên bắt đầu từ một nhiệm vụ đơn giản, thử nghiệm cẩn thận và luôn kiểm tra lại những thông tin quan trọng. Khi đi cùng kỹ năng sử dụng công nghệ và các biện pháp an toàn, AI có thể góp phần giúp người khiếm thị tiếp cận thông tin thuận lợi hơn, học tập hiệu quả hơn và chủ động hơn trong cuộc sống.
Quý hội viên đang sử dụng ứng dụng AI nào? Hãy chia sẻ kinh nghiệm với Hội để cùng xây dựng một cộng đồng tiếp cận công nghệ an toàn, hiệu quả và không ai bị bỏ lại phía sau.
Câu hỏi thường gặp về AI dành cho người khiếm thị
Ứng dụng AI dành cho người khiếm thị có miễn phí không?
Một số ứng dụng như Seeing AI, Lookout và Envision được nhà phát triển cung cấp miễn phí ở thời điểm bài viết được cập nhật. Tuy nhiên, chính sách giá, phạm vi tính năng và khu vực hỗ trợ có thể thay đổi. Người dùng nên kiểm tra thông tin trên kho ứng dụng trước khi cài đặt.
Ứng dụng nào phù hợp để đọc nhãn sản phẩm?
Seeing AI, Google Lookout và Envision đều có thể hỗ trợ đọc văn bản qua camera. Kết quả phụ thuộc vào độ rõ của chữ, ánh sáng, góc chụp và ngôn ngữ trên nhãn.
AI có thể dẫn đường cho người khiếm thị không?
AI có thể cung cấp thêm thông tin về môi trường, nhưng không nên được xem là công cụ dẫn đường duy nhất. Người dùng vẫn cần gậy trắng, chó dẫn đường, kỹ năng định hướng và các công cụ điều hướng chuyên dụng.
AI có nhận diện chính xác mọi hình ảnh không?
Không. AI có thể mô tả sai, bỏ sót chi tiết hoặc hiểu nhầm bối cảnh. Những thông tin ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn, tài chính và pháp lý phải được kiểm tra lại.
Người khiếm thị nên bắt đầu sử dụng AI từ đâu?
Có thể bắt đầu bằng một nhiệm vụ đơn giản như đọc văn bản ngắn hoặc mô tả đồ vật quen thuộc. Sau khi sử dụng thành thạo, người dùng mới nên mở rộng sang tài liệu dài và các tình huống phức tạp hơn.
Gợi ý ảnh đại diện: Người khiếm thị sử dụng điện thoại có ứng dụng AI để đọc thông tin trên một sản phẩm.
Alt ảnh: Người khiếm thị sử dụng ứng dụng AI trên điện thoại để nhận diện và đọc thông tin sản phẩm.
Minh Phạm